google-site-verification=lYK2WIyoHFcIVjwUxMh-YF_lBITyD7yoIvme6PCFfs4

پرتودرمانی خارجی چیست؟

در پرتودرمانی خارجی از اشعه X با انرژی بالا برای تخریب و مرگ سلولی سرطان استفاده می‌کنند. برای تولید امواج اشعه X از دستگاه‌های پرتودرمانی مختلفی استفاده می‌شود که در طی چند دهه اخیر پیشرفت‌های شگرفی در فناوری پرتودرمانی حاصل شده است.

تاریخچه پرتودرمانی

از سالیان خیلی دور، بشر متوجه جایگاه درمانی پرتوهای یونیزان شد، در نتیجه سعی کرد دستگاه‌هایی را طراحی کند که بتواند امواج یونیزان به داخل ناحیه درمانی تخلیه کند. تاریخچه پرتودرمانی به همان اوایل کشف اشعه X برمی‌گردد. هنگامی که تجربه‌‌های اولیه نشان می‌داد که مواجهه با مواد ساطع کننده اشعه باعث سوختگی می‌شود. در نتیجه پزشکان از این نقش درمانی برای درمان ضایعات سطحی پوست مثل لوپوس یا زخم‌های مزمن استفاده می‌کردند. مطالعات بعدی نشان داد که امواج پرتودرمانی یک نقش ضدباکتریایی نیز ایفاء می‌کنند، در نتیجه برای زخم‌های مقاوم ناشی از سل نیز از این روش درمانی استفاده شد.

استفاده گسترده از ماده رادیواکتیو رادیوم باعث شد بشر متوجه شود تحمل بدن در مقابل این امواج محدود بوده و در صورت رسیدن دوز بیش از حد، احتمال ایــجاد سرطان حتی تا ۴۰ سال بعد نیز وجود دارد.پس از کشف تمام این محدودیت‌ها، امروزه از پرتودرمانی با تعیین همه شرایط، به عنوان یک روش درمانی با اهمیت در سرطان استفاده می‌شود.

از امواج اشعه X در ابتدا در رادیولوژی، بعنوان یک روش تشخیصی در پزشکی استفاده می‌کردند. بعداً متوجه شدند که استفاده طولانی مدت از اشعه X باعث التهاب و در نهایت آسیب پوستی خواهد شد و محققین برای اولین‌بار از اشعه X به عنوان یک نقش درمانی در درمان سرطان‌های پوست که سطحی بودند استفاده کردند. کم‌کم سعی شد از دستگاه‌های پرتودرمانی با قدرت نفوذ بالای اشعه X برای درمان سرطان‌های داخل احشاء بدن استفاده کنند.

در طی هر جلسه پرتودرمانی چه اتفاقی می‌افتد:

۱- پرتودرمانی خارجی بسیار شبیه گرفتن یک سی‌تی اسکن می‌‌باشد. درمان پرتودرمانی بدون درد بوده و فقط برای چند دقیقه طول می‌کشد. اما هر جلسه ممکن است ۱۵-۱۰ دقیقه زمان نیاز داشته باشد، این بخاطر قرار دادن شما در شرایط درمان، تنظیم کردن اطلاعات درمان شما در برنامۀ دستگاه و غیره نیاز است. بسته به ناحیه‌ای که تحت درمان قرار می‌گیرد شما ممکن است نیاز به در آوردن لباس خود شوید، پس لباس راحت‌تری که در آوردن و پوشیدن آن آسان‌تر باشد به تن کنید. شما بر روی تخت درمان که در نزدیکی دستگاه پرتودرمانی قرار دارد، دراز کشیده و در موقعیت درمان که هر روز ثابت است قرار می‌‌گیرید. دستگاه پرتودرمانی یک بازوی بزرگ دارد که در اطراف میز پرتودرمانی به حرکت در خواهد آمد. دوز پرتودرمانی از این بازو تخلیه می‌گردد. براساس زاویه‌ای که در اتاق طراحی درمان مشخص گردد سر دستگاه حرکت کرده و در همان موقعیت درمان قرار می‌گیرد.

در طی هر جلسه پرتودرمانی چه اتفاقی می‌افتد:

۲- تکنسین پرتودرمانی برای قسمت‌‌هایی از بدن که نباید اشعه دریافت کنند از محافظ‌های سربی استفاده می‌کند که بین شما و سر دستگاه قرار می‌گیرد. هنگامی که تمام شرایط تنظیم شد و شما در موقعیت صحیح درمان قرار گرفتید تکنسین از اتاق درمان خارج شده و به اتاق فرمان پرتودرمانی وارد می‌شود. تمام شرایط اتاق درمان با مونیتور اتاق فرمان قابل مشاهده و کنترل است. ممکن است دستوراتی از طریق صدا به شما داده شود.

در طی هر جلسه پرتودرمانی چه اتفاقی می‌افتد:

۳- دستگاه پرتودرمانی از زوایای مختلف پرتوهای پرتودرمانی را تخلیه می‌کند، در نتیجه بسته به اینکه متخصص پرتودرمانی – انکولوژیست شما چه برنامه درمانی را برای شما طراحی کرده باشد دوز پرتودرمانی از یک تا ۴ جهت مختلف به ناحیه درمان تخلیه می‌گردد. در طی حرکت بازوی دستگاه پرتودرمانی یا در هنگام تخلیه دوز، شما ممکن است صداهایی را از دستگاه بشنوید.

آیا من در طی روزهای درمان رادیواکتیو هستم؟

پرتودرمانی خارجی سلول‌های بدن را فقط در یک لحظه تحت تأثیر قرار خواهد داد. بخاطر اینکه هیچ منشأ رادیواکتیوی در بدن شما وجود ندارد، بعد از خروج از اتاق درمان هیچ رادیواکتیویتی در شما وجود ندارد و تماس با افراد در جامعه بخصوص خانم‌‌های باردار و نوزادان هیچ‌گونه ضرری را به آنها وارد نخواهد کرد.

پرتودرمانی خارجی شامل چه مراحلی است؟

در این ویزیت، بیمار به همراه تمام مدارک درمانی به پزشک رادیوتراپیست- انکولوژیست مراجعه می‌کند. باید توجه داشت که همراه داشتن تمامی مـــدارک و مستندات بیماری به همراه تصاویر اندوسکوپی، سی‌تی اسکن، گزارش پاتولوژی وآزمایشات جهت انتخاب تصمیم درمانی ضرورت دارد. در صورتیکه تحت نظر همین پزشک، شیمی‌درمانی نیز انجام شده است، بهترین زمان پرتودرمانی شما تعیین می‌گردد و سپس وقت بعدی جهت انجام سی‌تی سیمولاتور به شما داده خواهد شد.

در بخش پرتودرمانی، یک واحدی به نام سی‌تی سیمولاتور وجود دارد. این واحد سی‌تی سیمولاتور، تصاویری را از داخل بدن شما تهیه کرده و پزشک شما از این تصاویر برای طراحی درمان استفاده خواهد کرد.

شما در طی سی‌تی سیمولاتور در وضعیتی که در طی روزهای آینده در اتاق درمان نیز تکرار خواهد شد قرار خواهید گرفت، سپس یک یا چند نشانه بر روی بدن شما قرار می‌گیرد تا به عنوان مرجع در طی درمان جهت مشخص کردن ناحیه‌ای که باید اشعه دریافت کنند استفاده گردد. در طی سی‌تی شما احساس می‌‌کنید که میزی که بر روی آن دراز کشیدید حرکت کرده و صداهایی را از دستگاه خواهید شنید. باید توجه داشته باشید که این نشانه برای آدرس‌دهی درمان ضرورت دارد و برای حفظ آن از چسب‌های مخصوص پرتودرمانی استفاده می‌شود. بعضی از پزشکان نیز برای حفظ این نقطه مرجع از تاتو کردن آن استفاده می‌کنند که روش ماندگارتری است.

بعد از اینکه سی‌تی سیمولاتور شما انجام شد (تأکید مجدد بر اینکه نقطه مرجع یا با تاتو کردن یا چسب پرتودرمانی باید تا اولین روز درمان حفظ گردد)، زمان درمان شما تعیین شده و شما تاریخی را برای دریافت اولین جلسه پرتودرمانی دریافت خواهید کرد و این تاریخ زمان مراجعه بعدی شما را مشخص خواهد کرد.

قبل از اینکه شما تحت درمان قرار بگیرید، تیم پرتودرمانی بطور دقیق برنامه پرتودرمانی شما را تنظیم می‌کند. این بدان معنی است که مقدار دوزی که برای درمان شما نیاز است را مشخص کرده و مکان‌هایی که باید بطور دقیق اشعه دریافت کنند نیز مشخص می‌گردد. بخاطر اینکه سلول‌های سرطانی تمایل به گسترش به سمت بافت‌های مجاور و غدد لنفاوی ناحیه‌ای نیز دارند، متخصص پرتودرمانی – انکولوژی شما مکان صحیحی را که باید اشعه دریافت کند، مشخص می‌سازد. در این طراحی درمان، حرکات طبیعی بدن مثل نفس کشیدن که باعث جابجایی مختصر اعضا می‌شوند، نیز لحاظ می‌گردد.

ناحیه‌ای از بدن که اشعه را دریافت می‌کند، میدان پرتودرمانی نامیده می‌شود. برای یک پرتودرمانی استاندارد از ۴-۱ ورودی اشعه با زوایای مختلف برای درمان یک ناحیه مشخص استفاده می‌گردد. مکانی که این پرتوها از زوایای مختلف به هم می‌رسند بالاترین میزان دوز را دریافت می‌کند. پزشکان این منطقه را بافت هدف (target volume) می‌نامند.

طراحی درمان این اطمینان را حاصل می‌کند که تومور حداکثر دوز را دریافت کرده و بافت‌های نرمال که در مسیر پرتوهای پرتودرمانی قرار دارند نیز کمترین میزان ممکن دوز را دریافت خواهند داشت، تا بیشترین سود درمان که همان کنترل سرطان است با کمترین عوارض درمان حاصل گردد. بعضی روش‌های پرتودرمانی مثل روش سه بعدی یا IMRT‌، میدان پرتودرمانی را با شکل تومور منطبق می‌سازند.

تیم پرتودرمانی شما از تصاویر بدست آمده از سی‌تی سیمولاتور برای طراحی درمان استفاده می‌کنند. در برنامه رایانه‌ای که برای طراحی پرتودرمانی بکار می‌رود، اعضای هدف و در خطر و اعضای سالم ولی مهم مجاور، بطور کامل تعیین شده و سپس به کمک همکاران فیزیک – پرتودرمانی بهترین میدان که مناسب بیمار باشد و حداکثر دوز را به تومور و کمترین دوز را به بافت‌های سالم مجاور برسد با زوایای پرتوی مختلف تعیین می‌گردد. این طراحی درمان با لحاظ کردن تمام جوانب بیماری شما از قبیل:

  • پاتولوژی بیماری
  • نوع عضو مبتلا
  • اندازۀ سرطان
  • اعضای حیاتی مجاور
  • وضعیت کلی سلامتی عمومی
  • سن
  • میزان گسترش به اعضای مجاور
  • هدف درمان (قطعی یا تسکینی)

تعیین می‌شود، در نتیجه این برنامه درمانی منحصر به بیماری شما بوده و بهترین سود درمان برای بیماری شما حاصل می‌گردد.

در اولین روز پرتودرمانی که برای شما تعیین گردید، باید میدان رادیوتراپی که در اتاق طراحی درمان مشخص گردید بر روی بدن شما تعیین شود. برای این کار شما در شرایط درمان و در همان موقعیتی که سی‌تی سیمولاتور شُدید، قرار گرفته و براساس نشانه مرجع سی‌تی سیمولاتور، مرکز جدید میدان پرتودرمانی تعیین می‌شود. اگر برای شما وسیله تثبیت کننده استفاده شد، وسیله تثبیت کننده بر روی بدن شما قرار گرفته و حدود میدان پرتودرمانی بر روی وسیله تثبیت کننده تعیین می‌گردد.

باید دقت کرد که حدود این میدان پرتودرمانی با نشانه‌های مخصوص بر روی بدن شما مشخص گردیده و جهت تعیین دقت در برنامه درمانی روزانه نباید پاک شود زیرا تعیین مجدد آن ممکن است سخت و در بعضی موارد غیرممکن باشد، در نتیجه در حفظ این خط‌کشی‌ها دقت کافی و لازم را مبذول فرمایید.